गेल्या दोन वर्षांत शाळांमध्ये “AI” हा शब्द खूप ऐकू येतो. CRC भेटीत, WhatsApp ग्रुपमध्ये, प्रशिक्षणांत — सगळीकडे. पण जेव्हा मी खऱ्या वर्गात जाते, तेव्हा प्रश्न साधा असतो: कोणते टूल खरोखर वेळ वाचवते, आणि कोणते फक्त नवीन-नवीन वाटते?

मी उल्का जोशी. संपादन आणि शिक्षक-प्रशिक्षण दोन्हीकडे काम करते. खाली दिलेली यादी “जाहिरात” नाही. ही जिल्हा परिषद / ग्रामीण-निमशहरी शाळांतील प्रत्यक्ष वापरातून निघालेली निवड आहे. इंटरनेट कधीकधी हळू असते, मोबाइल डेटा मर्यादित असतो, आणि विद्यार्थ्यांची माहिती सुरक्षित ठेवणे ही जबाबदारी आपलीच आहे — हे ध्यानात ठेवून वाचा.

१) ChatGPT — नियोजन, प्रश्नपत्रिका आणि मराठी रूपांतर

सर्वात जास्त शिक्षक हेच वापरतात. कारण सुरुवात सोपी आहे. मी स्वतः यासाठी वापरते:

  • इयत्ता व विषय सांगून ३५ मिनिटांचा धडा नियोजन (उद्दिष्टे, उपक्रम, मूल्यमापन)
  • स्थानिक संदर्भातील शब्दसमस्या (बाजार, शेत, बस स्टँड, अंगणवाडी)
  • कठीण इंग्रजी मजकूर → सोप्या मराठीत समजावणे
  • विद्यार्थ्यांच्या चुकांवर आधारित अभिप्राय वाक्ये (नंतर मी स्वतः सुधारते)

खरा अनुभव: वाघोलीच्या एका शिक्षिकेने सांगितले — “आधी मी रविवारी तीन तास प्रश्नपत्रिका लिहायचे. आता AI मसुदा देते, मी फक्त स्थानिक नावे आणि अवघडपणा बदलते. एक तासात काम होते.” पण तिने हेही सांगितले की पहिल्यांदा AI ने दिलेल्या प्रश्नात दोन चूक उत्तरे होती. म्हणून तपासणीशिवाय क्लासमध्ये नेऊ नका.

चांगला प्रॉम्प्ट नमुना:
“तू अनुभवी प्राथमिक शिक्षक आहेस. इयत्ता ४, गणित, विषय: अपूर्णांक. ग्रामीण महाराष्ट्र संदर्भ. ३५ मिनिटे. उद्दिष्टे २, उपक्रम ३, गृहपाठ ४ प्रश्न (सोपे ते मध्यम), चुका टाळण्याच्या टीपा. मराठीत उत्तर दे.”

२) Google Gemini — फोटो, PDF आणि वेगाने समजावणे

जेव्हा पाठ्यपुस्तकातील पृष्ठ किंवा विद्यार्थ्याचे उत्तरपुस्तक फोटो काढून विचारता येते, तेव्हा Gemini खूप उपयोगी ठरते. विशेषतः:

  • हाताने लिहिलेल्या उत्तरातील मुख्य कल्पना ओळखणे (नंतर शिक्षकच गुण देतात)
  • लांब इंग्रजी परिच्छेद सोप्या मराठीत
  • एकाच विषयावर वेगवेगळ्या स्तरांवरील स्पष्टीकरण (सोपे / मध्यम / आव्हानात्मक)

मर्यादा: फोटो अस्पष्ट असेल तर चुकीचे वाचन होते. विद्यार्थ्यांची पूर्ण उत्तरपुस्तके अपलोड करू नका — गोपनीयता.

३) MagicSchool.ai — शिक्षकांसाठी तयार साचे

धडा नियोजन, रुब्रिक, वर्कशीट, IEP सारखे साचे इथे तयार असतात. इंग्रजी इंटरफेस असला तरी आउटपुट मराठीत मागता येते. CRC स्तरावरील छोट्या प्रशिक्षणांत हे दाखवल्यावर अनेक नवोदित शिक्षकांना “आता कळाले काय विचारायचे” असे वाटले.

टीप: साचा घ्या, पण तुमच्या शाळेचा संदर्भ भरा — विद्यार्थी संख्या, उपलब्ध साधने, भाषा मिश्रण.

४) Diffit / Brisk — एकाच मजकुराचे स्तर बदलणे

इयत्ता ६–८ मध्ये एकच पाठ असतो, पण वाचन क्षमता वेगवेगळी. Diffit सारखी साधने एक लेख घेऊन सोपे/कठीण रूप देतात. समावेशक वर्गात हे खूप मदतीचे. मी स्वतः एकदा पर्यावरण पाठ Diffit ने तीन स्तरांत आणला — मंद गतीने वाचणाऱ्यांनाही वर्गात सहभाग वाटला.

५) Canva Magic Studio — पोस्टर्स, सर्टिफिकेट्स, सादरीकरण

पालक Melava, वाचन प्रेरणा दिवस, स्वच्छता अभियान — अशा वेळी सुंदर साहित्य हवे असते. Canva च्या Magic Write / Magic Design ने वेळ वाचतो. शाळेचे लोगो आणि मराठी फॉन्ट व्यवस्थित ठेवा. फक्त इंग्रजी टेम्पलेट कॉपी करू नका; स्थानिक भाषा आणि संस्कृती दिसली पाहिजे.

६) Gamma / Beautiful.ai — जलद सादरीकरण

विषय समिती किंवा DIET सादरीकरणासाठी Gamma उपयुक्त. मुद्दे लिहा, स्लाइड्स तयार. पण सादरीकरणातील उदाहरणे स्वतःची ठेवा — नाहीतर सर्व सादरीकरणे एकसारखी दिसतात.

७) NotebookLM — मोठ्या नोट्सचे समजण्याजोगे रूप

शिक्शक डायरी, प्रशिक्षण हँडआउट्स, NEP सारांश — अनेक PDF एकत्र वाचणे अवघड. NotebookLM मध्ये स्रोत अपलोड करून प्रश्न विचारता येतात. “या तीन फाइल्समधून प्राथमिक वर्गासाठी ५ कृती काढ” असे विचारल्यास वेळ वाचतो. लक्षात ठेवा: स्रोत चुकीचे असतील तर उत्तरही चुकीचे.

८) Microsoft Copilot (Edge/Office) — शाळेतील कागदपत्रे

अनेक शाळांमध्ये Word/Excel आधीच आहे. Copilot ने अहवाल मसुदा, पत्र, तक्ता सारांश करता येतो. अधिकृत पत्रांमध्ये मात्र शासकीय भाषा आणि सत्यता तपासा.

९) QuillBot / LanguageTool — भाषा सुधारणा (काळजीपूर्वक)

शिक्षकांच्या स्वतःच्या लेखनासाठी उपयुक्त. विद्यार्थ्यांना थेट “यातून कॉपी कर” असे सांगू नका. उलट: तुम्ही लिहा, नंतर फक्त व्याकरण तपासा, विचार स्वतःचे ठेवा.

१०) Curipod / Mentimeter AI — वर्गातील सहभाग

स्मार्ट टीव्ही असलेल्या शाळांत झटपट क्विझ/मतदान. इंटरनेट नसेल तर आधी तयार स्लाइड्स डाउनलोड करून ठेवा. “डिजिटल डे” एक दिवस ठेवणे जास्त टिकाऊ ठरते.

११) Voice / Speech साधने — वाचन आणि उच्चार

इंग्रजी/मराठी उच्चार सरावासाठी व्हॉइस टूल्स. विशेष गरजा असलेल्या विद्यार्थ्यांसाठी मजकूर-ते-आवाज उपयुक्त. पण हे शिक्षकाच्या मार्गदर्शनाशिवाय पर्याय नाहीत.

काय करू नये? (खरे नियम)

  1. विद्यार्थ्यांची नावे, फोटो, पूर्ण उत्तरपुस्तके सार्वजनिक AI मध्ये टाकू नका.
  2. AI उत्तर “सत्य” समजू नका — तपासा, विशेषतः गणित व तथ्ये.
  3. मुलांना फक्त AI ने गृहपाठ करायला सांगू नका; विचार प्रक्रिया शिकवा.
  4. एकदम दहा टूल्स सुरू करू नका. एक टूल, तीन आठवडे, एक विषय — हा नियम आमच्या प्रशिक्षणांत काम करतो.

शेवटची गोष्ट

AI शिक्षकाची जागा घेत नाही. ते घेऊही शकत नाही — कारण वर्गातील नजर, प्रोत्साहन, गावातील संदर्भ, पालकांशी संवाद हे मशीन देऊ शकत नाही. पण नियोजन, विविधता आणि वेळेची बचत यासाठी AI चांगला सहकारी ठरू शकते. तुम्ही एक टूल निवडा, दोन आठवदे वापरा, आणि येथे अनुभव लिहा. इतरांना त्यातून शिकायला मिळेल.